PL 54 · cols. 272–280
Leo the Great, Sermons
Sermons XLI–XLII
Migne Reading Room
PL 54 · cols. 272–280
Sermons XLI–XLII
(c) continued from col 271, set in n271
(d), (e), (f): calls in col 271, notes printed under col 272, set in n271
(g) ‹sapienter et› · printed under col 272
Auctoritate plurimorum et potiorum codd. revocavimus adverbium sancte, pro quo Quesnellus substituit juste, uti in aliquibus aliis mss. legitur. Post nonnulla post nomen corda codd. collect. 4 et 5 delent nostra.
On the authority of very many and better codices we have restored the adverb "sancte", for which Quesnel substituted "juste", as is read in some other manuscripts. A little further on, after the noun "corda", the codices of collections 4 and 5 delete "nostra".
(h) ‹in vestitu nitidiore prodire,› · printed under col 272
Duo codd. et exemplar Pauli Diac., et corporali habitu.
Two codices and the copy of Paul the Deacon [read] "et corporali habitu".
(i) ‹aliquorum sordeant› · printed under col 272
Al., contagione. Quesnellus in margine. — Et paulo post pro, elimatione, tres mss. Thuan. ab eodem laudati, eliminatione.
Others [read] "contagione": Quesnel in the margin. — And a little later, for "elimatione", three manuscripts of de Thou cited by the same [Quesnel read] "eliminatione".
(j) ‹quadam elimatione› · printed under col 272
Editi, radenda sunt. Scrutetur, etc. Praetulimus lectionem codicis S. Petri. Dein in Homil. Pauli Diac., atque ante se statuat proprii censuram judicii.
The editions [read] "radenda sunt. Scrutetur", etc. We have preferred the reading of the codex of St Peter's. Then in the Homiliary of Paul the Deacon, "atque ante se statuat proprii censuram judicii".
Synopsis. — I. Quanta conscientiae puritate jejunium celebrari debeat? Quomodo se quisque examinare? — II. Audacia diaboli in tentatione Christi nos cautiores reddere debet, hoc praesertim tempore. — III. Miseratione jejunium sanctificari.
Synopsis. — I. With what purity of conscience the fast ought to be celebrated. How each one should examine himself. — II. The boldness of the devil in the temptation of Christ ought to make us more cautious, especially at this time. — III. The fast is sanctified by mercy.
(a) ‹repererit, sincero› · printed under col 273
Cod. Pauli Diac. addit, cordis, et pro disquirat, idem cod. et alius Rom. ac prima editio habent, discutiat.
The codex of Paul the Deacon adds "cordis", and for "disquirat" the same codex and another Roman one and the first edition have "discutiat".
(b) ‹commoveri, nullis› · printed under col 273
In eodem Pauli Diac. exemplo, tentationibus. Dein, nimium pro nimirum in uno Vat. Postea, peccasse sit, pro peccatum sit, apud Paulum Diac.
In the same copy of Paul the Deacon, "tentationibus". Then "nimium" for "nimirum" in one Vatican [manuscript]. Afterwards "peccasse sit" for "peccatum sit" in Paul the Deacon.
(c) ‹nemo› · printed under col 273
Cod. S. Petri inserit, ita. Mox pro viderit in prima editione habetur videt.
The codex of St Peter's inserts "ita". Next, for "viderit", the first edition has "videt".
(d) ‹ipsum quoque› · printed under col 273
Ms. S. Petri, Dominum majestatis sua fraude tentavit.
The manuscript of St Peter's [reads] "Dominum majestatis sua fraude tentavit".
(e) ‹intellexerat› · printed under col 274
Cod. S. Petri, quadraginta dierum spatio omnem concupiscentiam carnis exclusam. Exemplar Pauli Diac. pariter habet concupiscentiam.
The codex of St Peter's [reads] "quadraginta dierum spatio omnem concupiscentiam carnis exclusam". The copy of Paul the Deacon likewise has "concupiscentiam".
(f) ‹fragilitatem nostram impugnare› · printed under col 274
Melior haec lectio primae editionis et aliquot codicum, quam vulgata, praesumit.
This reading of the first edition and of some codices is better than the common one, "praesumit".
(e), (f): calls in col 273, notes printed under col 274, set in n273
(g) ‹diligentiam nobis› · printed under col 274
Tres nostri codd., propositi castigatioris.
Three of our codices [read] "propositi castigatioris".
(h) ‹quia in omnibus› · printed under col 274
Vox hominibus, addita ex nostris mss. et editis ante Quesnellum.
The word "hominibus" has been added from our manuscripts and the editions before Quesnel.
(i) ‹cohaeredes autem Christi› · printed under col 274
Cod. S. Petri addit Domini nostri.
The codex of St Peter's adds "Domini nostri".
Synopsis. — I. Quadragesimam purgandis animurum sordibus salubriter esse institutam. — II. Omnibus virtutibus studendum hoc tempore, quae ex voluntate pensantur. — III. Ex ipsa pietate insidiari diabolum; cujus tentationum erga Christum ordo et ratio explicantur. — IV. De perversa Manichaeorum abstinentia. — V. Eosdem in honorem solis et lunae die Dominica et feria secunda jejunare a participatione sanguinis Christi abstinere. etc. — VI. Uti per opera virtutum sanctificetur Quadragesima.
Synopsis. — I. That Lent was wholesomely instituted for cleansing the stains of souls. — II. All the virtues, which are weighed by the will, are to be pursued at this time. — III. That the devil lies in ambush from piety itself; the order and reason of his temptations against Christ are explained. — IV. On the perverse abstinence of the Manichaeans. — V. That they fast on the Lord's day and the second weekday in honour of the sun and moon, [and] abstain from partaking of the blood of Christ, etc. — VI. That Lent should be sanctified by the works of the virtues.
(a) ‹dilectissimi,› · printed under col 275
Unus ms. S. Petri, sacratissimum Quadragesimae jejunium.
One manuscript of St Peter's [reads] "sacratissimum Quadragesimae jejunium".
(b) ‹et dum carnis› · printed under col 275
Sic melius ex mss. S. Petri et quatuor aliis codd., quam in vulgatis, fragilitate.
So, better, from the manuscripts of St Peter's and four other codices, than "fragilitate" in the common editions.
(c) ‹dies mysticos› · printed under col 275, running on to col 276
Ita mss. duo Corb. et Reg. Bibl. antiquissimi, ut infra dicemus, quorum verborum loco haec in vulg. edit. leguntur: Et purificandis animis atque corporibus sacratius institutos; quae in illorum locnm substituta esse existimo ab iis qui hunc sermonem ad aliam solemnitatem accommodarunt, non totidem dinrum jejuniis consecratam. Quesn. — Haec emendatio confirmatur etiam Lectionariis S. Petri et Padiliron., ac Patavino S. Antonii, et mss. vetustiorum collectionum. Lectio autem rejecta, quae est in mss. collectionum posteriorum, nec non in Homil. Pauli Diac. aliena ab hoc loco vel ex eo cognoscitur, quod eadem sententia totidem fere verbis expressa pertinet ad serm 78, de jejunio Pentecostes, cap. I, ubi aptius de ipso jejunio, non vero de diebus mysticis dicitur: Solemne jejunium, quod animis corporibusque curandis salubriter institutum, etc., uti pariter legitur in collecta antiquissimi Sacramentarii Veronensis, quae quidem jejunio mensis IV, ibidem ascribitur, nimirum jejunio Pentecostes. Cum vero jam inde a temporibus Caroli Msgni Quadragesimam incoepisse a feria 4 Cinerum pluribus documentis liqueat, sub id forte tempus haec collecta a jejunio Pentecostes translata fuit ad Quadragesimae jejunium; et sicuti nunc legitur in sabbato ante primam Dominicam Quadragesimae, ita etiam per ea tempora eodem sabbato legobatur; unde in vulgato Gelasiano, cui quaedam additamenta accesserunt, collocatur feria 7 in Quinquagesima. Hinc autem fortassis lectio hujus collectae fuit inserta sermoni Leonino, qui vel olim legebatur in prima Dominica Quadragesimae, quemadmodum etiam nunc cum eadem lectione recitatur in secundo nocturno. Mox praeceptis apostolicis, pro praeceptis Apostoli, ex omnibus nostris codd. ex Homil. Pauli Diac. et nonnullis editionibus revocavimus.
So two very ancient manuscripts, of Corbie and of the Royal Library, as we shall say below, in place of which words the following are read in the common editions: "Et purificandis animis atque corporibus sacratius institutos"; which I judge to have been substituted in their place by those who adapted this sermon to another solemnity, not consecrated by fasts of as many days. Quesnel. — This emendation is confirmed also by the Lectionaries of St Peter's and of Padolirone, and by the Padua one of St Anthony, and by manuscripts of the older collections. But the rejected reading, which is in the manuscripts of the later collections and also in the Homiliary of Paul the Deacon, is recognized as foreign to this place even from the fact that the same sentence, expressed in almost as many words, belongs to Sermon 78, on the fast of Pentecost, ch. I, where it is said more fittingly of the fast itself, and not of mystic days: "Solemne jejunium, quod animis corporibusque curandis salubriter institutum", etc., as is likewise read in a collect of the very ancient Verona Sacramentary, which is there ascribed to the fast of the fourth month, that is, to the fast of Pentecost. But since it is clear from several documents that already from the times of Charlemagne Lent began on the fourth weekday of Ashes, perhaps about that time this collect was transferred from the fast of Pentecost to the fast of Lent; and just as it is now read on the Saturday before the first Sunday of Lent, so also in those times it was read on the same Saturday; hence in the common Gelasian [Sacramentary], to which certain additions have been made, it is placed on the seventh weekday in Quinquagesima. And from this perhaps the reading of this collect was inserted into Leo's sermon, which was formerly read, it may be, on the first Sunday of Lent, just as even now it is recited with the same reading in the second nocturn. Next, we have restored "praeceptis apostolicis", for "praeceptis Apostoli", from all our codices, from the Homiliary of Paul the Deacon and some editions.
(c) continued from col 275, set in n275
(d) ‹esca subtrahitur,› · printed under col 276
Tria mss. Lectionaria, nisi animus.
Three manuscript Lectionaries [read] "nisi animus".
(e) ‹edendi est› · printed under col 276
Sic duo mss. Quesnelli et totidem nostri S. Petri, aliique melioris notae. Editi cum codd. posteriorum collectionum, moderanda. In Lectionario Patav. antiqua et vera lectio retenta; at corrupta cognoscitur, ut nova reciperetur. Sic enim hic locus exhibetur: Edendi castigandique moderanda libertas.
So two manuscripts of Quesnel and as many of ours of St Peter's, and others of better mark. The editions, with the codices of the later collections, [read] "moderanda". In the Padua Lectionary the ancient and true reading has been kept; but it is seen to have been corrupted so that the new one might be admitted. For this place is given thus: "Edendi castigandique moderanda libertas".
(f) ‹nobis est› · printed under col 276
Sic magis placuit ex Lectionariis S, Petri, Padiliron., Patav., etc. In vulgatis, obtinenda. In uno Vat. et prima editione, observanda.
So it pleased us better, from the Lectionaries of St Peter's, of Padolirone, of Padua, etc. In the common editions, "obtinenda". In one Vatican [manuscript] and the first edition, "observanda".
(g) ‹quod non habet.› · printed under col 276
Cod. Patav., nec poterit Padiliron., nec potuit.
The Padua codex [reads] "nec poterit"; the Padolirone, "nec potuit".
(h) ‹in duobus› · printed under col 276
Homil. Pauli Diac., minutis. Mox pro magnificata, quod legimus in nostris Lectionariis, editi ante Quesnellum, laudata. Solum Padiliron., magis laudata.
The Homiliary of Paul the Deacon [reads] "minutis". Next, for "magnificata", which we read in our Lectionaries, the editions before Quesnel [read] "laudata". Only the Padolirone [reads] "magis laudata".
(a) ‹misericordia ipsa› · printed under col 277
Prima editio, non defecit. Dein editi ante Quesn. et quidam codd. cum Homil. Pauli Diac., vidua illa, pro vidua sancta, quod in iisdem Lectionariis invenimus,
The first edition [reads] "non defecit". Then the editions before Quesnel and certain codices, with the Homiliary of Paul the Deacon, [read] "vidua illa" for "vidua sancta", which we found in the same Lectionaries.
(b) ‹et prophetae› · printed under col 277
Sic plerique nostri codd. et editi ante Quesnellum, apud quem cum ms. Patav. et Padilir., inediam. Quidam codd. posteriorum collect. pro necessitatis suae habent necessitatis suae angustiae.
So most of our codices and the editions before Quesnel, in whom, with the Padua manuscript and the Padolirone, [we find] "inediam". Certain codices of the later collections have, for "necessitatis suae", "necessitatis suae angustiae".
(c) ‹fons novae› · printed under col 277
Praeferenda visa est lectio probatiorum quinque nosrrorum codicum, quae item est duorum Quesnelli. Facultatis vox apud Latinos sumitur pro ubertate et abundantia, quam forte quidam librarii non plane intelligentes substituerunt ubertatis, quod in aliis codicibus et editis legitur.
The reading of five of our more approved codices, which is likewise that of two of Quesnel's, seemed preferable. The word "facultas" is taken among Latin writers for plenty and abundance; not fully understanding which, certain copyists perhaps substituted "ubertatis", which is read in other codices and editions.
(d) ‹praeparatos,› · printed under col 277
Nonnullae editiones ante Quesnellianam, non ambigimus. Cod. Patav., non ambigitis. Mox, diabolum omnium virtutum adversarium est in mss. Vatt. collect. 4 et 5.
Some editions before Quesnel's [read] "non ambigimus". The Padua codex, "non ambigitis". Next, "diabolum omnium virtutum adversarium" is in the Vatican manuscripts of collections 4 and 5.
(e) ‹invidere› · printed under col 277
Cod. Patav., et ob suae malignitatis studium armari. Ms. Padiliron., et ad hoc suae malignitatis arma parare, Quesnellus studium posuit pro vim; quam vocem ex caeteris editis et melioribus codd. revocavimus.
The Padua codex [reads] "et ob suae malignitatis studium armari". The Padolirone manuscript, "et ad hoc suae malignitatis arma parare". Quesnel put "studium" for "vim"; which word we have restored from the other editions and the better codices.
(f) ‹explorare› · printed under col 277
Sic ex codd. S. Petri, Padiliron. et Patav. Al., callide. Paulo post in editis ante Quesn.. solvenda pro resolvenda, quod nostri mss, approbant.
So from the codices of St Peter's, of Padolirone and of Padua. Others [read] "callide". A little later, in the editions before Quesnel, "solvenda" for "resolvenda", which our manuscripts approve.
(g) ‹an ipse esset› · printed under col 277
Cod. Patav. substantivarum rerum creator.
The Padua codex [reads] "substantivarum rerum creator".
(h) ‹rerum corporearum posset› · printed under col 277
Prima editio et ms. Bon., in quo vellet. Aliae editiones, in quae vellet; duo Vat., in quod; Patav., in quid. Congruentior visa est lectio duorum mss. S. Petri., cod. Padiliron. et exemplaris Pauli Diaconi. Paulo post, in tribus Lectionariis, et terrenos artus per inane librare.
The first edition and the Bologna manuscript [read] "in quo vellet". Other editions, "in quae vellet"; two Vatican, "in quod"; the Padua, "in quid". The reading of two manuscripts of St Peter's, of the Padolirone codex and of the copy of Paul the Deacon seemed more fitting. A little later, in three Lectionaries, "et terrenos artus per inane librare".
(i) ‹sapientia Dei:› · printed under col 277 (lettered "(l)" there), running on to col 278
Editi ante Quesn. et Homil. Pauli Diac., cum aliquot codd., ut superbus hostis hominem videns, quem aliquando superaverat, non metueret eum persequi, quem pro omnibus oportebat occidi. Lectionem a Quesnello inductam auctoritate duorum codd. optimae notae Corb. et Reg. retinuimus, cum confirmetur etiam potioribus nostris codd. S. Petri, Padiliron., Patav. et mss. Collect. 2, ex quibus omnibus pro mundo scripsimus, ubi apud Quesn. pro omnibus legitur.
The editions before Quesnel and the Homiliary of Paul the Deacon, with some codices, [read] "ut superbus hostis hominem videns, quem aliquando superaverat, non metueret eum persequi, quem pro omnibus oportebat occidi". We have kept the reading introduced by Quesnel on the authority of two codices of the best mark, of Corbie and the Royal [Library], since it is confirmed also by our better codices of St Peter's, of Padolirone, of Padua and the manuscripts of collection 2, from all of which we have written "pro mundo", where in Quesnel "pro omnibus" is read.
(j) ‹nocere jejunium;› · printed under col 278
Aliqui codd. posteriorum collect. cum editis ante Quesn., et ad contrariae fraudis effectum, famulis utendo Manichaeis, sicut per serpentem intulit interdicta praesumi, ita per famem suadet concessa vitari. Praetulimus lectionem quam Quesnellus e suis mss. substituit, quippe quam cohaerentem invenimus cum nostris superiori annotatione laudatis; qua lectione sicut expungendum fuit, per serpentem, ita etiam expungendum erat, per famem, quod tamen Quesnellus retinuit; deest autem in nostris codd., et ab ipso sensu videtur excludi.
Some codices of the later collections, with the editions before Quesnel, [read] "et ad contrariae fraudis effectum, famulis utendo Manichaeis, sicut per serpentem intulit interdicta praesumi, ita per famem suadet concessa vitari". We have preferred the reading which Quesnel substituted from his manuscripts, since we found it agreeing with ours cited in the preceding note; by which reading, just as "per serpentem" had to be struck out, so also "per famem" had to be struck out, which Quesnel nevertheless kept; but it is lacking in our codices and seems to be excluded by the sense itself.
(k) ‹Utilis quidem est› · printed under col 278
Editi, abstinentia. Maluimus observantia ex nostris optimae notae Lectionariis, cum praesertim haec vox pro jejunio sumpta apud Leonem frequenter occurrat, uti ex serm. 41, c. 1, serm. 49, c. 3, serm. 71, c. 1, serm. 75, c. 1, et serm. 86, c. 3, animadvertit Jacobus Acamius De antiquitate Sacramentarii Veronensis, pag. 89. In hoc ipso sermone, c. 5, de Manichaeis dicitur, qui sua maxime observantia polluuntur. Mox in Patav. ms. pro parco habetur parvo.
The editions [read] "abstinentia". We have preferred "observantia" from our Lectionaries of the best mark, especially since this word, taken for "fast", occurs frequently in Leo, as Jacobus Acamius has noted, On the Antiquity of the Verona Sacramentary, p. 89, from Sermon 41, ch. 1, Sermon 49, ch. 3, Sermon 71, ch. 1, Sermon 75, ch. 1, and Sermon 86, ch. 3. In this very sermon, ch. 5, it is said of the Manichaeans "qui sua maxime observantia polluuntur". Next, in the Padua manuscript, "parvo" is found for "parco".
(l) ‹Damnant enim creaturarum› · printed under col 278
Ita mss. S. Petri, Padiliron. et Patav. Homil. Pauli Diac., creatam naturam. Editi creaturarum naturam.
So the manuscripts of St Peter's, of Padolirone and of Padua. The Homiliary of Paul the Deacon [reads] "creatam naturam". The editions, "creaturarum naturam".
(m) ‹cum prorsus› · printed under col 278
Cod. Patav., nullum sit substantiae malum.
The Padua codex [reads] "nullum sit substantiae malum".
(a) ‹non cibi neque› · printed under col 279
Idem codex, potus.
The same codex [reads] "potus".
(b) ‹in schola veritatis› · printed under col 279
Ita cum Quesn. mss. S. Petri, Patav., Padiliron. et Casin. Al., Spiritus sanctus. Dein, congrua devotione in exemplo Pauli Diac,, pro congrua ratione.
So, with Quesnel, the manuscripts of St Peter's, of Padua, of Padolirone and of Monte Cassino. Others [read] "Spiritus sanctus". Then "congrua devotione" in the copy of Paul the Deacon, for "congrua ratione".
(c) ‹semoveatur, non› · printed under col 279 (lettered "(e)" there)
Ms. Patav., Padiliron. et Casin. addunt ut.
The Padua, Padolirone and Monte Cassino manuscripts add "ut".
(d) ‹natura damnetur.› · printed under col 279
Vulg. edit., Nulla itaque vos contagionis hujus aspergat impietas. Quesnelli lectionem sex nostri meliores codices confirmant. Solum Padilir., Patav. et Casin. habent quia sua pro qui sua.
The common edition [reads] "Nulla itaque vos contagionis hujus aspergat impietas". Six of our better codices confirm Quesnel's reading. Only the Padolirone, Padua and Monte Cassino have "quia sua" for "qui sua".
(e) ‹abstinentiam devoventes:› · printed under col 279
Erat in editis, quos nemo ambigat esse Manichaeos, qui in honorem solis ac lunae die Dominico et secunda feria deprehensi fuerint jejunare; uno (vel, uno enim) perversitatis suae opere bis impii, bis profani sunt, qui jejunium suum, et ad siderum cultum et ad resurrectionis Christi institue⟨r⟩e contemptum. Solum Quesnellus vulgatam lectionem secutus, ad illa, quos nemo ambigat esse Manichaeos, notavit: « Haec verba ex nota marginali suspicor in textum irrepsisse, quoniam et superflua videntur, et desiderantur in codd. mss. Corb. et Reg., in quibus eorum loco legitur: Siquidem (et consequenter) in honorem solis et lunae die Dominico et secunda feria jejunare delegerunt. » Hactenus ille. Nos quamplurium codicum observatione deteximus vulgatam lectionem esse in mss. trium posteriorum collectionum, ex quibus editiones profectae sunt. Lectio vero textui a nobis inserta, est in Lectionariis S. Petri, Padiliron. et Patav., nec non in codd. Casinen. collect. 1 et Barber. collect. 2, cum quibus congruunt duo Leetionaria a Quesnello allegata, exceptis vocibus prima et secunda Sabbati.
There stood in the editions: "quos nemo ambigat esse Manichaeos, qui in honorem solis ac lunae die Dominico et secunda feria deprehensi fuerint jejunare; uno" (or "uno enim") "perversitatis suae opere bis impii, bis profani sunt, qui jejunium suum, et ad siderum cultum et ad resurrectionis Christi instituere contemptum". Only Quesnel, having followed the common reading, noted at the words "quos nemo ambigat esse Manichaeos": "I suspect that these words crept into the text from a marginal note, since they both seem superfluous and are missing in the manuscript codices of Corbie and the Royal [Library], in which there is read in their place: 'Siquidem' (and so on) 'in honorem solis et lunae die Dominico et secunda feria jejunare delegerunt'." Thus far he. We, by examining very many codices, have discovered that the common reading is in the manuscripts of the three later collections, from which the editions derived. But the reading inserted by us into the text is in the Lectionaries of St Peter's, of Padolirone and of Padua, and also in the codices of Monte Cassino of collection 1 and the Barberini of collection 2, with which the two Lectionaries cited by Quesnel agree, except for the words "prima et secunda Sabbati".
(f) ‹instituere contemptum.› · printed under col 279, running on to col 280
Editi aute Quesnellum: Abdicant enim se sacramento salutis humanae, et Christum Dominum nostrum sicut in veritate carnis nostrae denegant natum, ita vere mortuum et resurrexisse non credunt. Ita codd. collect. posteriorum. Lectionem vero a Quesnello restitutam ex mss. Reg. et Corb. in praestantioribus mss. Lectionariis, et collectionibus superiori annotatione memoratis invenimus.
The editions before Quesnel: "Abdicant enim se sacramento salutis humanae, et Christum Dominum nostrum sicut in veritate carnis nostrae denegant natum, ita vere mortuum et resurrexisse non credunt". So the codices of the later collections. But the reading restored by Quesnel from the Royal and Corbie manuscripts we have found in the more excellent manuscript Lectionaries, and in the collections mentioned in the preceding note.
(g) ‹Et ob hoc diem› · printed under col 280
Ita meliores nostri codd., immo etiam mss. collect. 4 et 5. Editi, Salutis et laetitiae nostrae sui jejunii moerore
So our better codices, and indeed also the manuscripts of collections 4 and 5. The editions [read] "Salutis et laetitiae nostrae sui jejunii moerore".
(h) ‹audeant interesse› · printed under col 280
Sic iidem nostri optimae notae codd. Editi, mysteriis.
So the same codices of ours of the best mark. The editions [read] "mysteriis".
(f) continued from col 279, set in n279
(g), (h): calls in col 279, notes printed under col 280, set in n279
(i) ‹se temperant,› · printed under col 280
Editi ante Quesnellum cum mss. posteriorum collectionum, ut interdum tutius lateant, ore indigno Christi corpus accipiunt, sanguinem autem redemptionis nostrae haurire omnino declinant. Quod ideo vestram scire volumus sanctitatem, ut, etc. Correctio a Quesnello inducta et a nobis retenta potioribus nostris codicibus vindicatur. Solum Patav., Padilir. et Casin. delent omnino.
The editions before Quesnel, with the manuscripts of the later collections, [read] "ut interdum tutius lateant, ore indigno Christi corpus accipiunt, sanguinem autem redemptionis nostrae haurire omnino declinant. Quod ideo vestram scire volumus sanctitatem, ut", etc. The correction introduced by Quesnel and kept by us is upheld by our better codices. Only the Padua, Padolirone and Monte Cassino delete "omnino".
(j) ‹hujuscemodi homines› · printed under col 280
Quidam codd., etiam his. Mss. S. Petri, Patav., Padiliron. et Casin., etiam in suis.
Certain codices [read] "etiam his". The manuscripts of St Peter's, of Padua, of Padolirone and of Monte Cassino, "etiam in suis".
(k) ‹sacrilega simulatio,› · printed under col 280
Editi ante Quesn. cum codd. non solum collect. 3, 4 et 5, etiam Lect. S. Petri et Padilir. addunt notati et proditi.
The editions before Quesnel, with the codices not only of collections 3, 4 and 5 but also the Lectionaries of St Peter's and of Padolirone, add "notati et proditi".
(l) ‹dicens:› · printed under col 280
Codd. Patav. et Padilir.: Rogo. Dein, quam audistis, pro quam dedicistis, in prima editione et ms. Bon., in quibus mox ab iis loco ab illis; codd. autem S. Petri duo totidem Vat. et unus Patav. et alius Padilir., ab his.
The Padua and Padolirone codices [read] "Rogo". Then "quam audistis", for "quam dedicistis", in the first edition and the Bologna manuscript, in which shortly after [there is] "ab iis" in place of "ab illis"; but two codices of St Peter's, as many Vatican, and one of Padua and another of Padolirone, "ab his".
(m) ‹auribus vestris contra› · printed under col 280
Ita Quesn. et nostri meliores codd. Alii editi, exsecrabilem sectam.
So Quesnel and our better codices. Other editions [read] "exsecrabilem sectam".
(n) ‹Iram exstinguite,› · printed under col 280
Quesnellus, odia declinate, unitatem diligite, et sincerae vos humilitatis honore invicem praevenite. Nullum autem codicem indicat, et solum notat in margine aliarum editionum lectionem, odia deponite, unanimitatem diligite, et sinceris vos humilitatis officiis invicem praevenite. Secuti sumus mss. S. Petri duo, Patav., Padilir. et Cosin.
Quesnel [reads] "odia declinate, unitatem diligite, et sincerae vos humilitatis honore invicem praevenite". But he points to no codex, and only notes in the margin the reading of other editions, "odia deponite, unanimitatem diligite, et sinceris vos humilitatis officiis invicem praevenite". We have followed the two manuscripts of St Peter's, and those of Padua, Padolirone and Monte Cassino.